Kołtuny nie biorą się „z niczego”. Powstają wtedy, gdy martwy włos, kurz, sebum i drobne zanieczyszczenia zaczynają się ze sobą splatać, a do tego dochodzi tarcie i brak regularnego rozczesywania. Kluczowa jest tu budowa i rodzaj sierści – u jednych zwierząt kołtuny pojawią się po kilku dniach zaniedbania, u innych dopiero po miesiącach.
Sierść krótka i gładka (np. u większości wyżłów, dobermanów, wielu kotów domowych krótkowłosych) rzadziej tworzy klasyczne kołtuny. Włos jest sztywniejszy, krótki i łatwiej „wysuwa się” z splotów. Zwykle problemem jest raczej linienie i martwy podszerstek, który zbiera się przy skórze. Kołtuny mogą pojawiać się lokalnie: w fałdach skóry, pod obrożą, przy ogonie.
Sierść półdługa i długa (np. spaniele, owczarki, szpice, koty rasy maine coon, norweskie leśne) ma inne właściwości. Dłuższy włos nawzajem się zahacza, a podszerstek tworzy „watę”, która łatwo się filcuje. Jeśli dojdzie wilgoć, ruch i brak regularnego szczotkowania – kołtuny są praktycznie gwarantowane.
Drugim kluczowym elementem jest to, czy sierść jest jednowarstwowa, czy z podszerstkiem:
Jednowarstwowa – zwykle u ras typu pudel, bichon, maltańczyk, wiele doodli. Włos rośnie długo, jest miękki, często falowany lub kręcony, bez gęstego podszerstka. Tworzy kołtuny szybko, ale bardziej „puchowe” i powierzchowne.
Dwuwarstwowa z podszerstkiem – większość ras pracujących, północnych, pasterskich, część kotów rasowych. Podszerstek jest miękki i gęsty, okrywa – dłuższa, twardsza. Kołtuny powstają głównie z niedoczysanego podszerstka, który zbija się przy skórze, a na zewnątrz długo nic nie widać.
U kotów różnice są równie wyraźne. Koty perskie i egzotyczne, z bardzo długą, gęstą sierścią, potrafią mieć twarde kołtuny już po kilkunastu dniach zaniedbania. Koty krótkowłose z podszerstkiem (np. brytyjczyk) też filcują, choć kołtuny są zwykle mniejsze i bardziej rozproszone.
Rasy szczególnie narażone na kołtuny
Niektóre psy i koty mają taką budowę sierści, że bez odpowiednio dobranych szczotek i grzebieni kołtuny pojawiają się bardzo szybko – nawet przy pozornie „systematycznej” pielęgnacji.
Wśród psów wyjątkowo narażone są m.in.:
psy typu doodle (golden doodle, labradoodle) – mieszanina cech pudla i retrievera, sierść często bardzo gęsta, falowana lub kręcona, o różnej grubości; niewłaściwa szczotka powoduje filc na całym ciele, zwłaszcza na łapach i za uszami,
spaniele (cocker, cavalier, springer) – delikatna, jedwabista sierść z obfitym włosem na uszach, brzuchu i nogach; typowe są kołtuny pod uszami i w „piórach”,
psy ozdobne (shih tzu, maltańczyki, yorki, lhasa apso) – włos przypominający ludzki, długi, łatwo się plącze przy wilgoci i tarciu, filcuje zwłaszcza przy łapkach, pod ogonem, na brodzie.
Wśród kotów szczególnie „kołtuniastych” są:
persy i egzotyki – bardzo gęsta, jedwabista sierść, wrażliwa skóra; wymagają codziennego, delikatnego czesania,
koty półdługowłose typu maine coon, norweski leśny, ragdoll – długi włos na „portkach”, kołnierzu i brzuchu, podszerstek mocno pracuje sezonowo,
koty starsze lub chore, niezależnie od rasy – ograniczona samodzielna pielęgnacja, problemy ze schylaniem się, co sprzyja filcowaniu na grzbiecie i w okolicy zadu.
Wilgoć, tarcie i brak czesania – trio, które robi kołtuny
Nawet najlepsza szczotka dla psa długowłosego nie pomoże, jeśli sierść stale jest mokra lub narażona na intensywne tarcie. Kołtuny uwielbiają:
wilgoć – kąpiele w jeziorze, spacery w deszczu, częste mycie bez dokładnego wysuszenia,
tarcie – szelki, obroże, ubranka, legowiska z szorstkim materiałem, ciągłe ocieranie się o kanapę,
brak regularnego szczotkowania – martwy włos nie jest usuwany, tylko miesza się z nowym, tworząc gęstą warstwę przy skórze.
Przykład z praktyki: pies typu doodle po wakacjach nad morzem, codziennie wchodzący do wody i schnący „sam”, bez suszenia i czesania. Z pozoru futro wygląda tylko nieco „zmierzwione”. Po rozgarnięciu palcami przy skórze okazuje się, że całe boki i brzuch to jedna twarda „powłoka” filcu, nie do rozczesania bez silnego bólu – tu zwykle zostaje tylko maszynka u groomera.
Podobnie u kota, który przeszedł dłuższą chorobę: brak energii na mycie, leżenie głównie w jednej pozycji. Po kilku tygodniach na grzbiecie i w okolicy zadu tworzy się zwarta warstwa kołtunów. Delikatny grzebień na kołtuny dla kota wtedy często nie wystarczy, bo sierść jest już zbita aż do skóry.
Gdzie kołtuny tworzą się najczęściej
Kołtuny nie rozkładają się równomiernie po całym ciele. Zwykle powstają tam, gdzie sierść jest delikatniejsza, dłuższa, albo dochodzi do silniejszego tarcia.
Typowe „gorące strefy” u psów i kotów to:
za uszami – ruch głowy, ocieranie o legowisko, często dłuższy włos; u spanieli i persów to punkt obowiązkowy do codziennej kontroli,
pachy i okolice łokci – ruch łap, tarcie o ciało, częste leżenie na boku; tu kołtuny są bolesne, bo skóra jest cienka i bardzo wrażliwa,
pachwiny i okolice krocza – wilgoć, zabrudzenia, trudny dostęp podczas czesania,
ogon i „portki” – głównie u ras z długim włosem na tylnych łapach i udach,
brzuch i klatka piersiowa – kołtuny tworzą się, gdy zwierzę dużo leży na jednym boku i nie jest rozczesywane „pod włos”,
okolica obroży i szelek – ciągłe tarcie materiału o sierść, zawilgocenie potem, deszczem.
U psa, który dużo biega w szelkach, kołtuny najczęściej pojawią się w miejscu, gdzie taśmy stykają się z sierścią: na klatce piersiowej, za łopatkami, przy szyi. U kota „kanapowca” typowe są kołtuny na grzbiecie tuż przed ogonem, gdzie trudniej sięgnąć językiem i gdzie sierść jest często mocno natłuszczona.
Źródło: Pexels | Autor: Matthias Zomer
Rodzaje narzędzi do czesania – mapa pojęć przed zakupem
Narzędzia podstawowe do codziennej pielęgnacji
Przed wyborem konkretnej szczotki czy grzebienia na kołtuny u psów i kotów dobrze uporządkować sobie „mapę” narzędzi. Podstawowe akcesoria to te, które służą do codziennego lub kilkukrotnego w tygodniu stosowania – nie są agresywne, nie powinny wyrywać włosa, a ich zadaniem jest rozplątywanie, usuwanie luźnej sierści i zapobieganie filcowaniu.
Do tej grupy należą przede wszystkim:
pudlówka (slicker) – prostokątna lub zakrzywiona szczotka z gęstymi, cienkimi drucikami zakończonymi kulkami lub delikatnie zagiętymi; podstawowe narzędzie u większości psów i kotów długowłosych oraz z podszerstkiem,
szczotka z włosiem naturalnym (np. dzik) – delikatna dla skóry, dobra do wygładzania okrywy wierzchniej, usuwania kurzu i lekkich zabrudzeń; nie radzi sobie z podszerstkiem i poważnymi kołtunami,
szczotka z włosiem syntetycznym – podobne zastosowanie jak naturalna, często tańsza; bywa ostrzejsza, więc warto uważać przy wrażliwej skórze,
szczotki dwustronne – z jednej strony druciki (czasem jak miękka pudlówka), z drugiej włosie; kompromis dla opiekunów jednego zwierzęcia o nieskomplikowanej sierści,
metalowe grzebienie – o różnych długościach zębów i rozstawie; niezbędne do sprawdzania, czy sierść jest rozczesana do skóry, do pracy przy uszach, łapach, na pysku,
grzebień z obrotowymi zębami – łagodniejszy dla sierści i skóry, zęby obracają się wokół własnej osi, przez co mniej ciągną włos; dobry przy delikatnych, podatnych na łamanie włosach.
Metalowy grzebień z różnym rozstawem zębów jest jednym z najważniejszych narzędzi. Rzadki odcinek nadaje się do wstępnego przeczesania i rozdzielenia pasm, gęsty – do kontroli, czy gdzieś nie „chowa się” mały kołtun przy skórze. Bez grzebienia nawet najlepsza szczotka nie gwarantuje, że sierść jest naprawdę rozplątana.
Narzędzia „specjalistyczne” na kołtuny i podszerstek
Do walki z już powstałymi kołtunami i dużą ilością podszerstka stosuje się narzędzia, które w nieumiejętnych rękach potrafią zrobić więcej szkody niż pożytku. Dają dobre efekty, ale wymagają świadomości, jak działają na włos i skórę.
Do tej grupy należą m.in.:
zgrzebła – narzędzia z metalowymi zębami, często w kształcie półokręgu; mają na celu wyczesywanie martwego podszerstka; klasyczne zgrzebła z ostrymi krawędziami są dość agresywne i przy częstym stosowaniu mogą niszczyć okrywę wierzchnią,
filcaki / narzędzia do podszerstka – różnego typu „grabki” z ostrzami ukrytymi między zębami; ich zadaniem jest przerzedzenie podszerstka bez wyrywania włosa z cebulką,
furminatory – specyficzny typ zgrzebła z ostrzem przypominającym maszynkę do strzyżenia; bardzo skutecznie usuwają podszerstek, ale przy niewłaściwym użyciu mogą nadmiernie przerzedzać sierść i naruszać okrywę,
trymery – narzędzia przeznaczone głównie dla psów szorstkowłosych do usuwania martwego włosa okrywowego; mają ostrza/nożyki i przy niewprawnej ręce łatwo mogą „wycinać” sierść, zamiast ją trymować,
demattery (nożyki do kołtunów) – narzędzia z kilkoma ostrymi zębami, których zadaniem jest przecięcie kołtuna na mniejsze fragmenty, aby potem dało się je rozczesać; wymagają bardzo ostrożnej pracy blisko skóry,
nożyczki z zaokrąglonym czubkiem – pomocne przy bezpiecznym przycinaniu pojedynczych kołtunów, zwłaszcza przy oczach, pysku, w okolicach intymnych.
Przy tych narzędziach różnica między amatorem a groomerem jest szczególnie widoczna. Osoba bez doświadczenia łatwo:
Dlatego część akcesoriów lepiej traktować jako „awaryjne” i przed intensywnym użyciem skonsultować się z groomerem – choćby po to, by zobaczyć poprawną technikę.
Co dla właściciela-amatora, a co zostawić groomerowi
Nie wszystko, co jest dostępne w sklepie zoologicznym, powinno trafić do domowej szuflady. Przy kołtunach i filcowaniu granica między skutecznym rozczesaniem a zrobieniem dziury w sierści jest bardzo cienka.
Bezpieczne dla większości opiekunów na co dzień (przy rozsądnym użyciu):
miękka pudlówka (slicker) odpowiednio dobrana do rodzaju sierści,
metalowy grzebień (zwykły i z obrotowymi zębami),
szczotki z włosiem naturalnym/syntetycznym,
rękawice i gumowe zgrzebła dla psów krótkowłosych.
Akcesoria, z którymi lepiej obchodzić się ostrożnie
Do grupy narzędzi „z gwiazdką”, które w rękach laika często robią placki w sierści zamiast pomóc, można zaliczyć:
furminatory i ostre zgrzebła – skuteczne przy linieniu u ras z obfitym podszerstkiem, ale stosowane zbyt często lub mocno „pod włos” wyrywają zdrowy włos okrywowy,
demattery z dużą liczbą ostrzy – te „mocniejsze” wersje szybciej tnę kołtuny, ale równie szybko tną też zdrowe pasma; niedoświadczona ręka łatwo jedzie za głęboko, aż po skórę,
trymery z ostrymi zębami – przeznaczone głównie dla szorstkowłosych psów, nie nadają się do „cięcia” filcu u pudli czy kotów długowłosych,
nożyczki fryzjerskie z ostrym czubkiem – komfort pracy duży, ale ryzyko „dźgnięcia” przejętego, wiercącego się psa lub kota jest zbyt wysokie.
Jeśli narzędzie bardziej przypomina mały nóż niż grzebień, lepiej założyć, że to sprzęt półprofesjonalny. W domowych warunkach lepiej użyć słabszej, ale łagodniejszej wersji i poświęcić 10 minut więcej, niż później ratować skórę u weterynarza.
Źródło: Pexels | Autor: Yaroslav Shuraev
Jak dobrać szczotkę i grzebień do rodzaju sierści
Dobór narzędzi zaczyna się od uczciwej odpowiedzi na dwa pytania: jaki typ sierści ma pies lub kot i jaki jest realny poziom filcowania. To inne zestawy akcesoriów dla kota brytyjskiego, inne dla pudla, a jeszcze inne dla mieszańca przypominającego szpica.
Psy i koty krótkowłose – czy szczotka w ogóle jest potrzebna?
Przy krótkiej, przylegającej sierści (mops, beagle, dalmatyńczyk, koty europejskie krótkowłose) kołtuny niemal się nie tworzą. Problemem jest raczej intensywne linienie i „igiełki” sierści w dywanie.
W tej grupie najlepiej sprawdzają się:
gumowe zgrzebła i rękawice – delikatnie masują skórę, przyciągają luźny włos, są bezpieczne nawet dla wrażliwych psów; dobra opcja na szybkie „odkurzenie” psa po spacerze,
miękkie szczotki z włosiem – szczególnie przy kotach krótkowłosych, które nie lubią intensywnego czesania; bardziej wygładzają niż rozczesują,
grzebień o średnim rozstawie zębów – przyda się punktowo: wokół uszu, na ogonie, przy ogonku u kotów, gdzie włos bywa nieco dłuższy.
Furminatory i ostre zgrzebła można stosować bardzo oszczędnie, głównie przy mocnym linieniu i tylko tam, gdzie sierść nie jest przerzedzona. Krótkowłosy pies z problemami skórnymi po takiej „kuracji odchudzającej” futro ma szansę przez długi czas wyglądać jeszcze gorzej.
Do tej grupy należą m.in. husky, owczarki niemieckie, golden retrievery, szpice, koty norweskie leśne, maine coony. Sierść składa się z:
podszerstka – miękki, gęsty, dobrze izoluje, łatwo filcuje się przy skórze,
włosa okrywowego – dłuższy, twardszy, odpowiada za wygląd szaty i jej „układ”.
Przy takim typie szaty kołtuny tworzą się głównie z podszerstka. Dobrany zestaw narzędzi powinien rozdzielać, a nie „wycinać” włos:
miękka lub średnio twarda pudlówka – do wyczesywania podszerstka warstwa po warstwie, szczególnie w okolicach za uszami, „portek”, ogona,
metalowy grzebień z dwoma gęstościami zębów – gęsta część do kontroli przy skórze, rzadsza do wstępnego porządkowania sierści,
grabki/filcak do podszerstka z zaokrąglonymi ostrzami – przydatne podczas linienia; wyciągają martwy podszerstek, jeśli zwierzę dobrze znosi intensywniejszą pracę,
szczotka z włosia – na koniec do wygładzenia włosa okrywowego i usunięcia pyłu.
Dla porównania: u husky kluczem będzie głównie kontrola podszerstka w okresie linienia (pudlówka + grabki), a na co dzień wystarczy lekkie szczotkowanie. U maine coona dochodzi jeszcze systematyczna praca przy portkach i brzuchu, żeby nie dopuścić do „pancerza” z filcu przy skórze.
Sierść jednowarstwowa, falowana lub kędzierzawa (pudle, doodle, bichony)
To grupa, w której połączenie wody, tarcia i zaniedbanego czesania niemal zawsze kończy się maszynką u groomera. Włos rośnie stale, ma strukturę spiralną lub falującą i sam z siebie nie „wypada” tak jak u ras liniejących.
Narzędzia pierwszego wyboru to:
dobrej jakości pudlówka – najczęściej twarda lub średnio twarda, o odpowiedniej długości drucików, żeby sięgnąć do skóry; to podstawowe narzędzie, które realnie zapobiega filcowaniu,
metalowy grzebień – niezbędny do kontroli „do skóry”; jeśli zęby grzebienia nie przechodzą swobodnie, futro nie jest rozczesane,
delikatny dematter – wyłącznie na pojedyncze kołtuny, które powstały „z dnia na dzień”, np. przy uchu; lepiej kilka cięć w jednym miejscu niż próba przeczołgania całego narzędzia przez szerokie pasmo.
Szczotki z włosiem naturalnym przy pudlach i doodlach robią głównie efekt „nabłyszczacza”. Same z siebie nie zatrzymają filcowania. Różnica względem psów z podszerstkiem jest taka, że tutaj filc narasta stopniowo, od skóry. Z zewnątrz futro wygląda puszyście, ale pod spodem wszystko już jest zbite. Bez pudlówki i grzebienia tę fazę łatwo przeoczyć.
Koty i psy długowłose – włos jedwabisty vs. „puchaty”
Wśród zwierząt długowłosych da się wyodrębnić dwie duże podgrupy, które wymagają nieco innego podejścia:
włos jedwabisty, gładki – np. yorkshire terrier, shih tzu w długiej szacie, niektóre persy wystawowe,
włos „puchaty”, miękki – np. część mieszańców, koty perskie i egzotyczne nieutrzymywane w wystawowej długości, psy typu spaniel z zarośniętymi portkami.
Przy włosie jedwabistym głównym problemem są długie, cienkie pasma, które skręcają się w „sznurki”. Dobrze sprawdzają się:
pudlówka o miękkich drucikach – do codziennego rozplątywania,
grzebienie o różnym rozstawie zębów – gęsty odcinek na „fryzjerskie” wykończenie, rzadki do wstępnego rozdzielania włosa,
szczotki z włosiem naturalnym – do wygładzania długości, szczególnie jeśli sierść jest olejowana lub zabezpieczana odżywkami.
Przy włosie puchatym kołtuny powstają szybciej i bliżej skóry. Tu rośnie rola narzędzi, które wchodzą głębiej w okrywę:
pudlówka średnio twarda – obowiązkowa za uszami, w pachach, na portkach,
metalowy grzebień z długimi zębami – sięga do skóry nawet przy gęstej, puszystej sierści,
delikatne grabki do podszerstka – u psów z wyczuwalnym podszerstkiem, ale używane oszczędnie, żeby nie prześwietlić szaty.
Różnica praktyczna: jedwabisty włos zwykle daje się rozplątać przy pomocy odżywki i grzebienia, natomiast puchaty filcuje się w twarde „płatki”, które szybciej wymagają demattera lub wręcz wycięcia. Wybór narzędzi warto więc łączyć z kosmetykami – przy jedwabistej sierści więcej pracy wykonuje produkt, przy puchatej – szczotka.
Sierść szorstka – trymowanie zamiast wyczesywania kołtunów
Psy szorstkowłose (foxterier, sznaucer, jamnik szorstkowłosy, niektóre mieszańce) mają inną „filozofię” pielęgnacji. Martwy włos okrywowy powinien być wyrywany (trymowanie), a nie wyczesywany czy wycinany.
Podstawowe narzędzia dla tej grupy to:
trymery o odpowiednio dobranym zębie – do zdejmowania martwego włosa okrywowego na grzbiecie i bokach,
kamienie trymerskie lub pumeks – do wykończenia i złapania krótszych włosów,
pudlówka i grzebień – w rejonach bardziej miękkiej sierści: na brodzie, nogach, klatce piersiowej.
Kołtuny u psów szorstkowłosych tworzą się przede wszystkim na „szatach ozdobnych”: broda, brwi, pióra na nogach. Tam praca wygląda podobnie jak u psów długowłosych – najpierw pudlówka i grzebień, dopiero potem ewentualne przycinanie. Sam trymerek nie jest narzędziem do kołtunów – używany na zlepionym włosie raczej go osłabi lub pourywa, niż zrobi porządek.
Psy i koty starsze, chore, otyłe – praktyczne modyfikacje
U zwierząt z ograniczoną mobilnością (bóle stawów, otyłość, przewlekłe choroby) kołtuny powstają szybciej, bo pupil mniej się myje i częściej leży w jednej pozycji. Wybierając narzędzia, trzeba brać pod uwagę nie tylko typ sierści, ale też komfort i bezpieczeństwo ruchu.
Tu przydają się:
szczotki o dłuższej rączce i lekkiej główce – pozwalają sięgnąć pod brzuch, między tylne łapy, nie zmuszając zwierzęcia do gwałtownego obracania się,
miękkie pudlówki – lepiej tolerowane przez wrażliwą skórę; lepiej czesać częściej i krócej, niż raz w tygodniu „do oporu”,
grzebienie z obrotowymi zębami – minimalizują ciągnięcie, które u starszych zwierząt bywa trudne do zniesienia.
W praktyce opiekun często łączy dwie strategie: częstsze, łagodniejsze sesje w domu (miękka pudlówka + grzebień) i regularne wizyty u groomera, który w kontrolowanych warunkach radzi sobie z bardziej zaawansowanymi kołtunami lub przycina futro do długości „serwisowej”. Wybór narzędzi przesuwa się wtedy w stronę delikatnych, a nie „maksymalnie skutecznych”.
Źródło: Pexels | Autor: Goochie Poochie Grooming
Szczotki – porównanie typów, mocne i słabe strony
Pudlówka (slicker) – „szwajcarski scyzoryk” w świecie szczotek
Pudlówka jest najczęściej polecanym narzędziem na kołtuny u psów i kotów – i nie bez powodu. Dobrze dobrana radzi sobie zarówno z podszerstkiem, jak i z delikatnym rozplątywaniem. Równocześnie niewłaściwy model lub zła technika potrafią szybko zrazić zwierzę do czesania.
Mocne strony pudlówki:
sięga głęboko w sierść, rozdziela włos przy samej skórze,
dobrze usuwa martwy podszerstek bez całkowitego „ogolenia” szaty,
sprawdza się na większości typów sierści poza bardzo krótką i twardą szorstką,
dostępna w różnych twardościach i rozmiarach, więc da się ją dopasować do psa, kota i ręki opiekuna.
Słabe strony:
tanie modele z ostrymi, sztywnymi drucikami „drapią” skórę i łamią włos,
łatwo przesadzić z naciskiem – zwłaszcza przy kołtunach – co kojarzy się zwierzęciu z bólem,
duże główki są niewygodne w okolicach pyszczka, między palcami, przy uszach.
Jeśli porównać pudlówkę z tradycyjną szczotką z włosia, różnica jest prosta: pudlówka „pracuje” wewnątrz futra, włosiana – po wierzchu. Przy psach typu doodle, kotach perskich czy goldenach to często narzędzie numer jeden, które realnie decyduje o tym, czy kołtuny się pojawią.
Szczotki z włosiem naturalnym i syntetycznym – wykończenie, nie praca główna
Szczotki z włosiem – kiedy pomagają, a kiedy tylko „robią połysk”
Szczotki z włosiem – naturalnym (np. z dzika) lub syntetycznym – działają zupełnie inaczej niż pudlówki. Nie wchodzą głęboko w sierść, tylko „czytają” to, co jest na wierzchu. To dobre narzędzia uzupełniające, ale słabe „samotne wilki” w walce z kołtunami.
Gdzie się sprawdzają:
u psów krótkowłosych i gładkowłosych – beagle, mops, bokser, europejczyk krótkowłosy; delikatnie masują skórę i zbierają luźny włos oraz kurz,
na wierzchniej warstwie sierści u ras długowłosych – po zakończonym czesaniu pudlówką i grzebieniem wygładzają futro, rozprowadzają naturalne sebum,
u zwierząt wrażliwych dotykowo – jako „szczotka treningowa” przy oswajaniu ze szczotkowaniem; jest miękka i dobrze tolerowana.
Gdzie zawodzą:
przy podszerstku – włosiana szczotka prawie w ogóle do niego nie dociera, więc nie zatrzymuje filcowania,
na zbitą, już powstałą kulkę sierści – sunie po powierzchni, zostawiając problem przy skórze,
u ras o bardzo gęstym, puchatym futrze (np. koty perskie, chow-chow) – efekt to głównie „puchata chmura”, a nie realne rozdzielenie włosa.
Przy wyborze między włosiem naturalnym a syntetycznym różnica jest podobna jak między dobrym pędzlem do makijażu a twardą szczotką do butów. Naturalne włosie zwykle jest bardziej sprężyste, lepiej zbiera kurz i nadmiar sebum, syntetyczne bywa sztywniejsze i „szoruje” po powierzchni. U zwierząt z tendencją do przetłuszczania sierści (np. część kotów) naturalne włosie często sprawdza się lepiej.
Szczotki gumowe, silikonowe i z „zabkami” – masaż, a nie rozczesywanie
Gumowe lub silikonowe szczotki, rękawice do masażu, silikonowe „jeże” – wszystkie te narzędzia mają podobną rolę: pobudzić krążenie w skórze, zebrać luźny włos z powierzchni i przy okazji zrobić przyjemny masaż. Nie zastępują jednak pracy pudlówki czy grzebienia.
Zalety szczotek gumowych:
świetne dla psów krótkowłosych – labrador, amstaff, dalmatyńczyk; zbierają sypiący się włos w okresie linienia,
bezpieczne przy wrażliwej skórze – nie mają ostrych krawędzi, praktycznie nie da się nimi podrapać psa czy kota,
często dobrze tolerowane przez zwierzęta, które nie lubią „twardych” szczotek – masaż jest przyjemny i relaksujący.
Ograniczenia:
nie radzą sobie z kołtunami – gumowe ząbki uginają się na twardej kulce sierści,
przy bardzo gęstej, długiej sierści „utoną” w futrze i będą jedynie ugniatać powierzchnię,
u kotów długowłosych zbiorą trochę włosa, ale nie zapobiegną tworzeniu filcu przy skórze.
Porównując pudlówkę do gumowej rękawicy: pudlówka „wchodzi” w głąb i rozdziela włos, rękawica raczej zbiera to, co już się poluzowało. Dlatego gumowe szczotki można traktować jako dodatek między sesjami solidnego czesania – zwłaszcza przy zwierzętach, które linieją bardzo intensywnie.
Grabki, zgrzebła, furminatory – silne narzędzia do podszerstka
W grupie narzędzi do pracy z podszerstkiem pojawia się sporo zamieszania terminologicznego. W praktyce wiele produktów sklepowych określanych jest zbiorczo jako „furminatory”, chociaż technicznie różnią się budową i siłą działania.
Grabki i zgrzebła z obrotowymi zębami:
mają metalowe zęby osadzone w jednym lub kilku rzędach, niekiedy z obrotową końcówką,
delikatniej „wyczesują” podszerstek, rozdzielając go i wyciągając martwy włos,
dobre dla ras z podszerstkiem, u których nie chcemy zbyt mocno przerzedzić okrywy: border collie, owczarek australijski, część kotów półdługowłosych.
Furminatory w wąskim znaczeniu (ostrze w kształcie grzebienia):
posiadają metalowe ostrze o profilowanych ząbkach, które „chwytają” i wyciągają podszerstek,
działają bardzo efektywnie – w krótkim czasie zbierają ogromne ilości włosa,
u niektórych ras łatwo nimi „prześwietlić” sierść, zostawiając rzadkie, matowe futro.
Plusy mocnych narzędzi typu furminator:
ratunek przy ekstremalnym linieniu – np. husky zrzucający „pancerz zimowy”,
duża oszczędność czasu w sezonie linienia przy psach, które nie tolerują długich sesji,
dobry efekt wizualny u ras krótkowłosych z wyraźnym podszerstkiem (np. niektóre mieszańce).
Minusy:
przy częstym i agresywnym użyciu mogą przerzedzać okrywę, łamać włos, a nawet podrażnić skórę,
nie są narzędziem do kołtunów – na zbitą kulkę sierści działają jak tarka,
u części ras (np. sporo owczarków, psy szorstkowłose) zaburzają strukturę szaty, co później widać w postaci „puchu” zamiast ładnych włosów okrywowych.
Jeśli zestawić grabki z obrotowymi zębami i klasyczny furminator, pierwsze są jak „pędzel do kurzu”, drugie jak „odkurzacz na turbo”. Przy psie rodzinnym, który nie jest wystawiany, ale ma zdrową, dość gęstą sierść, zwykle bezpieczniej zacząć od grabi, a po furminator sięgać okazjonalnie, gdy podszerstek dosłownie „wylewa się” garściami.
Grzebienie – narzędzie kontrolne i „ostatnia instancja” przy kołtunach
Grzebień to jedno z najprostszych narzędzi, a jednocześnie najlepszy „tester prawdy”: pokaże, czy futro jest naprawdę rozczesane aż do skóry. Dobre użycie grzebienia potrafi zminimalizować potrzebę sięgania po agresywne demattery.
Rodzaje grzebieni najczęściej spotykane przy psach i kotach:
grzebienie klasyczne, metalowe – o stałym lub zmiennym rozstawie zębów; podstawowe narzędzie do codziennej kontroli,
grzebienie z obrotowymi zębami – łagodniejsze, lepiej ślizgają się w futrze, mniej szarpią,
małe grzebienie „pchełki” – o bardzo gęstym rozstawie zębów, do okolic oczu, kufy, do usuwania grudek wydzieliny i drobnych zabrudzeń,
grzebienie do trymowania – z drobnymi, często ostro wyprofilowanymi ząbkami, używane głównie u psów szorstkowłosych.
Gdzie grzebień jest niezastąpiony:
przy kontroli „do skóry” u ras długowłosych – jeśli grzebień staje w połowie długości włosa, znaczy, że coś w środku już się zbija,
w trudno dostępnych miejscach: za uszami, w pachach, między palcami, przy ogonie,
przy wykańczaniu po kąpieli – zgrzytający opór na wilgotnym włosie sygnalizuje, gdzie trzeba jeszcze popracować odżywką i pudlówką.
Porównanie z pudlówką jest proste: pudlówka robi „robotę masową”, grzebień – „kontrolę jakości”. Jeśli pudlówka przejdzie przez sierść bez większych oporów, ale grzebień wciąż się zatrzymuje, oznacza to, że kołtuny dopiero się zaczynają i są w środku pasma. Dopiero zgranie tych dwóch narzędzi daje realną ochronę przed filcem.
Demattery i noże do kołtunów – pomoc awaryjna, nie codzienna rutyna
Demattery, noże do kołtunów, „kołtunobójcy” – różne nazwy, podobna zasada: metalowe ostrza ukryte w kształcie zębów lub haczyków rozcinają zbity kołtun na mniejsze części, które potem łatwiej rozczesać. Działają szybko, ale koszt to część obciętych włosów.
Zastosowanie dematterów:
pojedyncze, świeże kołtuny – np. kulka za uchem po spacerze w deszczu, mały filc przy obroży,
sytuacje, gdy kołtun jest zbyt blisko skóry, żeby bezpiecznie sięgnąć nożyczkami,
miejsca, których nie widać na pierwszy rzut oka: pachwiny, okolice odbytu, wewnętrzna strona ud.
Ryzyka i ograniczenia:
używane „na ślepo” łatwo zahaczają skórę, zwłaszcza u chudych lub małych zwierząt,
przy masowym stosowaniu prowadzą do postrzępionej, nierównej sierści, trudnej do późniejszego ułożenia,
nie nadają się do systematycznej pracy na dużych powierzchniach – to narzędzia ratunkowe, nie „główne szczotki”.
Jeśli porównać dematter z pudlówką, pierwszy jest jak skalpel, drugi jak grzebień do codziennego czesania. Skalpelem nie kroi się chleba – używa się go, gdy naprawdę nie ma innej opcji. Podobnie dematter lepiej zostawić na sytuacje kryzysowe, a na co dzień inwestować czas w profilaktyczne czesanie.
Rękawice i szczotki „do ubrań” – dodatek dla opiekuna, nie narzędzie pielęgnacyjne
W sprzedaży pojawia się sporo rękawic „do usuwania sierści”, rolek klejących i szczotek materiałowych. Działają bardzo dobrze na kanapy, ubrania i posłania, ale ich wpływ na realne zapobieganie kołtunom u psa czy kota jest minimalny.
Co faktycznie robią:
zbierają luźną sierść już oderwaną od ciała, która osadziła się na tkaninach,
pomagają utrzymać w ryzach ilość włosów w mieszkaniu,
niektóre rękawice (te z gumowymi wypustkami) dają lekki efekt masażu na powierzchni futra.
Czego nie robią:
nie wchodzą do podszerstka, więc nie zatrzymują procesu filcowania,
nie rozczesują kołtunów przy skórze, tylko zbierają to, co już się „oderwało”,
nie zastępują pudlówki, grzebienia ani grabek u ras wymagających regularnej pielęgnacji.
Porównanie jest proste: szczotka do ubrań to „sprzątanie mieszkania”, a pudlówka i grzebień to „pielęgnacja zwierzęcia”. Jedno nie zastępuje drugiego, choć oba elementy uzupełniają się w codziennym życiu z liniejącym pupilem.
Jak łączyć różne szczotki i grzebienie w jednej rutynie
Sam dobór narzędzi to połowa sukcesu. Druga połowa to ich sensowne połączenie w sekwencję, która pozwala szybko wyłapać początki kołtunów i nie zamęczyć zwierzęcia.
Przykładowa kolejność przy psie długowłosym lub kocie półdługowłosym:
Rozdzielenie sierści na sekcje – np. grzbiet, boki, brzuch, ogon; ułatwia systematyczną pracę.
Pudlówka lub delikatne grabki – praca warstwa po warstwie „pod włos” i „z włosem”, bez szarpania; celem jest rozruszanie i poluzowanie podszerstka.
Grzebień – przejście przez wyczesane już fragmenty; miejsca, gdzie grzebień się zatrzymuje, są kandydatami na początkujące kołtuny.
Dematter (tylko jeśli trzeba) – pojedyncze, uparte kulki, których nie dało się rozpracować pudlówką; po rozcięciu wraca się z grzebieniem.
Szczotka z włosia – na sam koniec do wygładzenia i zebrania resztek luźnego włosa z powierzchni.
Przy psie krótkowłosym układ będzie inny: najpierw gumowa szczotka lub rękawica, później ewentualnie miękka szczotka z włosia, a grzebień pojawi się tylko lokalnie (np. przy ogonie czy za uszami, jeśli sierść tam jest nieco dłuższa).
Źródła informacji
BSAVA Manual of Canine and Feline Dermatology. British Small Animal Veterinary Association (2017) – Budowa włosa, typy sierści, problemy z kołtunieniem
Grooming Manual for the Dog and Cat. British Small Animal Veterinary Association (2014) – Techniki czesania, dobór szczotek i grzebieni
The Cat: Clinical Medicine and Management. Elsevier (2012) – Pielęgnacja sierści kotów, wpływ chorób i wieku na samopielęgnację
Canine and Feline Dermatology Drug Handbook. Wiley-Blackwell (2012) – Sebum, skóra, wpływ zanieczyszczeń i wilgoci na sierść
The Dog Groomer’s Manual. Crowood Press (2014) – Praktyczne zalecenia groomerskie, narzędzia i techniki przy kołtunach
The Cat Grooming Guide. Kennel Club Books (2004) – Rasy kotów długowłosych, typowe miejsca kołtunów, częstotliwość czesania
Feline Dermatology. Manson Publishing (2012) – Różnice rasowe w sierści kotów, skłonność do filcowania
Canine Coat and Skin Health. Royal Canin – Typy okrywy włosowej psów, podszerstek, wpływ tarcia i wilgoci
